Тавтология болуп калса кечирим сурайм, бирок ошентсе да ушу президенттерге таптакыр жарыбай койдук деген сөздү дагы бир ирет кайталоого аргасызмын. Ушундан улам, эмне бешенебизге жылкы – мылкы эмес, эшек – мешек тепкенби деп да ойлоп калат экенсиң, аргаң куруганда. Себеби, президенттерибиз, өкүнүчтүүсү аткарган иштери менен мактанышпай, өздөрү же жакындары менен мактанганды өнөкөт оорууга айландырып алышкан.

Дүйнөлүк Банкттын эксперттери “Эрежеси жок базарлар” (“Базары без правил”) жана “Борборбук Азиядагы аймактык жакындашуу” ("Региональная интеграция в Центральной Азии") аталышында эки китеп жазып, коомчулукка сунуш кылышты. Адатынча, океандын ары жагын карагандан тажабаган биздин чиновниктер бул эмгектерди жылуу кабыл алышып, батышчыл вице-премьер-министр Жоомарт Оторбаев атайын өкмөттүн кеңешмесин өткөзгөнгө да үлгүрдү.  

 

 

Белгилүү саясатчы, учурда Жогорку соттун Конституциялык палатасынын судьялыгына талапкер Азимбек Бекназаровдун  Отунбаева-Атамбаев доорундагы коррупция тууралуу билдирүүсү

КТРКнын телеэкраны аркылуу адамдарга терс таасирин тийгизүүчү көрсөтүүлөрдүн, жарнамалардын берилип жатканы өтө өкүнүчтүү. Көзүң көрүп, жүрөктү оорутуп турган маселелер тууралуу айтпай да коё албайт экенсиң. Мына ошондон да улам бул маселеге мен мурда да кайрылып, макала жазган элем. Азыр да ошол эле маселе тууралуу кеп козгоого да туура келүүдө.

Атамбаевдин чөгүп бараткан бийлиги өлбөстүн аргасы катары - элге ачуу чындыкты тартынбастан жеткизип, өлкө жетекчилеринин уйку бездерин талкалаган чыныгы мекенчил саясатчыларды ак жеринен каралап, камакка алып, саясий карьерасына балта чабуу аракетине өттү. Коомчулук “кыска убакытта кыргыз элинин Акаев менен Бакиевден ашкан байлыгын куруткан коррупционерлер” аткаминерлердин өз бийлигин тарыхта нечен ирет далилденген коркунучтуу жол менен коргоого өткөнүн эске алганда, бул байкуштардын абалы чындап жаман экен. Чынын айтканда, булардын башка айласы, аргасы барбы?

Айкөл элибиз Бакиевдин түрмөсүндө чирибесин деп Сиз ж.б. “мародер” соратниктериңиз үчүн Ак үйдүн астында өлүп да беришти, бул аздык кылып калды окшойт, “Алмаз уулубуз” деп президент кылып да шайлашты өзүңүз атын атагандан жийиркенген митингчи, пикетчи, жалкоо “кээ бир элиңиз”! Дагы эмне керек Сизге Урматтуу Президент? Же эмне, кекеткидей “кээ бир элде” ата – бабаларыңыздан калган биз билбеген кетпес кегиңиз, өчпөс тагыңыз барбы, айтыңызчы деги?

Өзү жалгыз жашайт экен. Үйү кудум Кубат акенин тоо үйүнө окшош, бирок суу боюна салыныптыр. Кадимкидей шаркыратманын жээгинде эки кабат үйдө турат. Туш-тарабы чытырман токой. Балконуна чыгып, эңкейип карасаң баш айланат. Суу сүрүнөн коркосуң. Балкондон ары узун көпүрө. Анысы алкынган суунун ортосуна жетет. Көпүрөнүн башына коюлган отургучтарга отуруп алып Мелис байке балык кармап атыптыр...

Депутат Равшан Жээнбековдун саясий кырдаал тууралуу макаласы

«Чыныгы тарых өз өтмүшүн жоготту. Аны тарых жазуучулар өз улутун улуу кылып көрсөтүүгө, жеке адамдардын кызыкчылыгына бурмалап отурушуп жөө жомокторго айлантып салышты. А, чыныгы тарых летописттик кол жазмаларда бекилген бойдон калууда. Бирок, бир айтаарым бурмаланган тарых президентти дагы, тарых жазуучуну дагы эртедир-кечтир жөн койбошуна кепилдигим бар. Себеби чыныгы тарых өтмүшүндө не деген инсандардын каны-забалы жатат. Ким болбойлу ушуну унутпашыбыз керек!».

 

Бирөө айтты эле «парламенттик башкаруу деген менен дагы эле президенттик диктовка» деп. Муну калчагычам болбой белгилүү саясатчы Азимбек Бекназаров «Азаттыктын» «ыңгайсыз суроолор» теледебатында СДПКнын лидери Чыныбай Турсуналиев менен болгон кайым айтышуусунда али премьер-министрден дайын жок Жантөрө Сатыбалдиевди куттуктап ийбедиби. Ал байкуш кокус берилген суроого алапайын таппай бардык иш Конституциянын негизинде деп алтерге түшө жалпактабадыбы.

 

Кайсы бир кытайакылманы XXI кылымда дүйнөнү кытай ээлей тургандыгын айткан экен. Болгондо да алар согуш ачпастан туруп эле ички. Мыйзамсыз миграция жолу менен ар кайсы мамлекеттерге желип-жортуп жетип, “кебез менен мууздай тургандыгы” айтылып жүрөт. Ал эми жер бетиндеги адамзаттын төрттөн бир бөлүгүн дал ушул кыска бойлуулар түзөт.

“Ырыс алды ынтымак” аттуу (элдик макал менен чаташтырбагыла, ага таптакыр тийешеси жок) жаңы коалиция Атамбаевдин буйругуна жараша, өз алдынча дааратканага да бара албаган техникалык өкмөт түзүүгө бел байлап, анын анабашына Жантөрө Сатыбалдиевди олтургузмай болушту.

Өлкөбүз эгемендик алып, эгемендүү мамлекет болгондон бери эле бийликке келгендер тарабынан саясатчыларга, айрыкча, оппозициялык маанайдагы саясатчыларга, алардын  арасынан чындыкты бадырайта көрсөтүп, бетке айткандан да тайманбаган  журналисттерге аша чапкан куугунтуктар болуп келгендиги жашыруун эмес.

2012-жылы 20-апрелде укук коргоочу-адвокат Ороз Мадиновтун “Судьялардын кылгы жанга батты” деген макаласы  “Эркинтоо” гезитине жарыялаган соң, Нарын областынын коррупцияланган соттору уюшуп алышып, “биз эл алдында сүттөн акпыз”,- деп ага каршы чабуулга өтүштү.

Кытай элинде «эгер жолборс адамды жегиси келсе, анда анын адамды качан жеши ошол жолборстун табитинен гана көз каранды болот» деп айтылмакчы Ө.Бабановдун өкмөтүнүн кулашы коалициялык көпчүлүктүн табитине жараша болуп калды. Эми эң негизги маселе элге, жерге адилет кызмат кылып берчү жаңы өкмөт башчысын тандап алууда турат.

Учурда айрым эксперт сөрөйлөр коомчулуктун башын адаштырып, акыры парламенттеги башкаруу коалициясынын ыдырашы менен бүткөн өкмөттү кетирүү демилгесине “жөн гана кызмат талаш”, “жеке өч алуулар” катары боёк сүртүшүүдө. Анткен менен, терең анализдей келгенде, өкмөттүн, Бабановдун отставксына негиз боло турган бир топ себептер бар. 

Нариман Түлеевдин тегерегинде болуп жаткан окуялар бийликти колдогон «Апрель байрагы», «Айкөл Ала-Тоо» коомдук бирикмелеринин чырагына май тамызып, сот, прокурордун ролун ойногондордун табаларын кандырып олтурууда. Бирок, эмне себептен жалаң элди куруткан, кыргыз мамлекетинин мүлкүнө кол салгандардын арасынан жападан жалгыз Нариман Түлеевке токтолуп жатышат. Балким, мунун артында саясий оюн жаткан жокпу? Ө.Бабановдун акчасына алка-шалка тердеп, жаштар өзүнчө маалымат жыйынын өткөрсө,  карылары чогулуп, башка пресс-конференцияларды уюштуруп жатышат. Жаштардын арасында да, карылардын арасында да бет кап жамынып, эки жүздүүлүктөрү үчүн  «дүжүр» деген ыпылас  атка конгону  элге эчак эле билинип калган. Кайда гана жүрбөсүн Бабановго колдоо көрсөтүшүп, апрель айында каза болгондордун арбагын нааразы кылышып, жарадар болгондордун укугун колдобой жалаң гана өзүлөрүнүн жеке кызыкчылыгын көздөшүп, бийликти коргоо жолу менен акча тапкан механизмди жакшы өздөштүрүп алышты. 
 
Мындай дүжүргө айланган саткынчылар бийликти убактылуу гана коргой алаары бышык. Бийлик ыңгайсыз абалда калгандыктан, коомчулукту дүрбөтүп, Нариман Түлеевди камакка алуу менен бийликтин саясатчыларга карата аң уулосу башталганын ачыктан ачык көрсөттү. Эгерде 2010-жылдагы революцияда ушул эле Азимбек Бекназаров менен Кыргыз Республикасынын ошол кездеги башкы прокурору Байтемир Ибраев телевидение аркылуу күнүгө “Нурлан Сулаймановду, Нариман Түлеевди жана Бакиевдин тегерегинде жүргөн башка чиновниктерди түрмөгө камайбыз, ошондой эле “Ак-Жол” партиясынын бир далай депутаттары да жоопко тартылат» деп биринин артынан бири сайрашты эле. Бирок, алардын айткандары ишке ашкан жок. Коомчулук “Н.Түлеевдин жазага тартылышы эп” - деп турса, ушул эле Биринчи май райондук соту аны актап, “эч бир кылмышы да, күнөөсү да жок экен” деп бошотуп жиберген. Ошондо бул соттун чечимине баары таң калган.
 
Албетте, чындыкты айтуу кажет. Бакиевдин кол алдында иштеп жүргөн көп чиновниктер, убагында оппозицияга маалыматтарды жең ичинен ташып жүрүшкөн маалым. Мисалы, ошол эле коопсуздукту сактоо кызматынын айрым тыңчылары оппозициянын агенттери болушчу. Жаңы бийлик келээри менен алардын баарысы ак үйгө кызматка алынганынын себеби ошондо. Булардын көбү Максимдин жаман адатына туш болушуп, кызтекеге айланып калган деген да кептер айтылып жүрөт. Ал эле эмес Клара Кабилова: «Максимдин буйругун аткарбайм» деп тетирленгени үчүн Максим кабинетинен чыгарбай эмне кордукту көрсөткөнүн коомчулукка жарыя болуп кетпеди беле. Же болбосо, сот жообуна тартыла турган генералдар, прокурорлор, соттор, мамлекеттин эсебинен байыган аферисттер, саткындар, мамлекеттик мекемелерди уюшкан коррупциялык кылмыш топторуна айланткандардын катары эки жүзгө жеткен, мамлекеттин бюджетин мүлжүгөн, менчигине басып алган уруулар көп. Тилекке каршы, бийлик башындагылар өзүлөрү уурулардын анабашына айланган. Демек, темир тордун артына өздөрүнө жолтоо болгон айрым чиновниктерди гана эмес, дал ошол мамлекетке залкасын тийгизгендердин баарысын тегиз камакка алууга тийиш. Ошондо гана бийликтин Түлеевти камаган аракетин кош колдоп кубаттоого алат элек.
 
Убакыт өткөн сайын ар бир жасалган иштерди салыштырууга, сынаганга мезгил келет. Мына апрель революциясынан кийин, Бишкек шаары таштандыга айланды, көчөлөрү бузулуп, тротуарларды дубалдар ээлеп, көчө тарып, жол тилкесинен айласыз жөө баскандардын өмүрүнө коркунучтар туулду. Мындай “беспределге”, шаарыбыздын мэри Иса Өмүркулов өзү жол бергенден кийин, шаардыктар борборбу, жаңы конушпу, айылбы же шаарбы деп эске албастан чаптама үйлөрдү салып,  тротуарды менчикке кошуп алышкан, мыйзамсыз жерлерге күркөлөрдү, контейнерлерди коюшуп, шаардын көркүн кетиришкен. Базарлардын тегереги мыйзамсыз соода кылгандарга (алар да жумушсуздуктун айынан ошерде олтурушпайбы) толуп, адам басканга, эркин соода кылууга жер да, шарт да калган эмес. Базар түйүндөрү шаардын ортосунда болгондуктан, эл маршруткаларда тыгылып, маршрутка, автобус, жеңил авто унаалар көчөлөрдө, базар жээктеринде тыгындарга кабылып жатат, айтор, шаар “кимди ким көрдү, Баржыбайды там басты” акыбалда. Жол кырсыктарына кабылган, кылмышкерлердин запкысына туш болгон шаардыктардын илең-салаң жашоосу тууралуу кеп кылбай эле коёлу. Ал эми шаарга пайгамбарлык кылган Иса Өмүркуловтун жеке чөнтөгүн кампайткандан башканы ойлогонго убактысы жоктой сезилет. Ал эми Нариман Түлеев шаар башчысы болуп турган мезгилде баалоого татыктуу иштери аз эмес.
 
Иса Өмүркулов ал тургай Нариман Түлеевдин жазып кеткен программасын улантып, аны да так аткара албай жатпайбы. Эгерде мамлекетте мыйзам үстөмдүгү өкүм сүргөндө, Бишкек шаардык мэриясындагы иштеген чиновниктердин дээрлик көпчүлүгүнүн орду алигиче түрмөдө болмок. Бул жакта иштеген айрым аткаминерлердин мыйзамсыз иштерине шаардыктар күн сайын күбө болуп, тилин тишине кыпчып, унчукпай келе жатышат. Иса Өмүркуловдон кийин шаарды жетектөө ишин колуна алчу мэрди “шорлуу” деп эсептесек да жаңылышпайбыз. Албетте, минтип жанга баткандыктан айтып олтурабыз. Шаардын тамтыгын кетиргендерди акыры жоопко тартылабы? Же ошол эле социал-демократтар партиясынын мүчөлөрүнүн анын ишин көрбөгөн көздөрү сокурбу же кулактары кереңби? Тез аранын ичинде Иса Өмүркуловдун үстүнөн кылмыш ишин козгоп, жоопкерчиликке тартыш керек, эгерде дагы кызматта олтура берсе, анда Бишкектин жерин эле эмес, көчөлөрү менен тротуарларынын баарысын менчикке чыгарып, баарын сатып жибербейт деп эч ким кепилдик бербейт.
 
Иса Өмүркулов “Кыргыз темир жолу” ишканасын жетектеп турганда вагондорду темирге өткөрүп, паракорчулуктун классикалык даана үлгүсүн көрсөткөндүгү эл ичинде узун сабак сөз, ушак-айың иретинде айтылууда. Темир жолдун артын менен ал үч жолу КРнын Жогорку Кеңешинин депутаттыгына өткөн. Ал эми Н.Түлеевке ишкананы оңдоп-түзөө оңойго турган жок. Биринчиден, «Кыргыз темир жолу» ишканасына мыйзамдуулукту орнотуп, тарыхында биринчи жолу темир жолчулар 20 миң сомдон айлык ала баштаган. Жүргүнчүлөрдү тейлөөнүн сапаты жакшырып, жүктөрдү темир жол аркылуу ташып өтүүдө мыйзамдуулук орной баштаган. Мындай зор эмгекти бааласа болобу же азыркы Н.Түлеевдин иштеген эмгегин, чогулткан каржыларын жеп-ичип, темир жолду сызга отургузганды колдойбузбу? Ошол эле темир жолчулардын оозунан Н.Түлеевтин ишин жамандаган же болбосо акча жегендиги тууралуу пикирди уккан жокмун.
 
Коомчулук учурда кимдин ким экенин биле албай түкшүмөл абалда турат. Бүгүн кимдин колунда бийлиги, байлыгы болсо эле оюна келгенди кылып, саясаттагы сасыткы иштерин жасап, кыргыз мамлекетинин ашмалтайын чыгара берсе болобу? Эгерде чын-чынына келсек, ууланган көмүрдү элге таркаткандарды камамак тургай, кызматтан да алышкан жок. Деги акча менен эмне гана маселелерин чечишкен жок. Акчанын кудурети менен республикага келген радиоактивдүү деген көмүр “радиоактивдүү эмес” эмес болуп чыгып калбадыбы? Натыйжада, уулуу көмүрдүн залакасы ар бир шаардыктын ден соолугуна али күнгө чейин тийип жатканы бештен белгилүү. Эгерде калк үчүн, мамлекет үчүн күйсө, эмне себептен бул багытта тийешелүү иш-чаралар көрүлбөй келе жатат. Көрсө, азыркы бийликтегилер акча алдында ата-эне эле эмес, аялын, бала-чакасын деле сатып ийгенге даяр тургандай акыбалга келип калган окшобойбу?..
 
Ооба, ошентип, учурдагы  бийликтеги төбөлдөр саткындык илдетин тумоодой жугузуп, анча-мынча энөө адамдарга акча берип, өз талаптарын аткартып жатат. Митинг, пикеттерге элди карама-каршы кылып чыгарып, саткындарды алдыга коюп, коомчулукка каршы тукурганды жакшы өздөштүрдү. Алакандай кыргызды аймакка бөлүп, ал эмес ага-инилерди касташтарып, бийликтин камчысын чаптырды. Ал эми оппозициялык маанайдагы саясатчыларга ачыктан ачык элди каршы тукуруп, кол салганга чейин барышып, карапайым калк да өз пикирин айтуудан айбыгып калды. Мындай иштер демократиянын улуу дөөлөттөрүн бурмалап, мамлекеттин баягы эле авторитардык системага айланып баратканын көрсөтүп турат. Эгерде биз мыйзамдуу өлкөдө бактылуу, байгерчиликтүү жашоону кааласак, мамлекеттик кызматкерлердин уурулугун токтотушубуз керек. Ал эми мындай жаман адатты токтотконго саясий эрки бекем, кыргыз мамлекети үчүн күйүп-бышкан, таза иштеген, жаратман, ыймандуу инсан журт башчылыгынына келиши керек. Калп күлүп, оозунан алтын шилекейин чачырата сүйлөгөн, жүрүм-туруму жасалма, бирок, жүрөгү ыпылас, көздөрү байлыкка тойбогон, завод-фабрикаларды менчиктештирип алып, жабдууларын текейге баалап сатып, цехтерин кампаларга айлантып, ижарага берип, акча тапкан ишкерлердин бийликке келиши кыргызга жакшылык алып келбейт. Элди тынчтыкка чакырымыш болуп, бийлик креслосунда олтуруп, мамлекетти экономикалык сормо сазга тыккан жол башчылардын кимге кереги бар? Ошол эле канадалыктар “Кумтөрдүн” тамтыгын чыгарып,  алтынын ташып кеткен соң, кыргыздын укум-тукумунун генофондун бузуп, муундан муунга зыян келтиргенинин бизге кереги барбы? Эл байлыгы, мекенибиздин ырыскысы болгон кен байлыктарыбызды, гектарлаган жерлерибизди, салыктан качып, күйүүчү май менен аткезчилик  кылып тапкан миллиарддаган долларларды сологон бийликти укук коргоо органдары эмнеге жоопко тарта албайт? Деги кыргыз качан ойгонобуз же көнүмүш адаттардан арыла албай, саткын бойдон кала беребизби? Бийликтин рекетчилигин, зулумдугун унутуп калдыкпы? Бул бети каралар алардын ишине жолтоо болгон, бай саясатчыларды камакка алышат  дагы, анан уй саагандай акчаларын “саай” башташат. Эгер андай кылуу колунан келбесе, өлтүрүп тынышат. Бул дагы мамлекеттин жогорку бийлигинде олтургандардын көмүскө бизнесине айланган шекилдүү. Баяман Эркинбаевти, Жыргалбек Сурабалдиевди, Руслан Шаботоевди, Санжар Кыдыралиевти, Рыспек, Тынчтык Акматбаевтерди дал ушинтип жок кылышкан. Убагында Ишенбай Кадырбековду камакка алып, акыр-соңунда баш-аягы 500 миң долларды сарптап, кое бергенин унуттукпу? Урмат Барктабасовдун  “Гелен-Ваген” үлгүсүндөгү 300 миң долларлык “Мерседес” машинесин, 50 миңдик ролик саатын, жанындагы 250 миң долларын СНБнын кызматкерлери тартып алып, кайра кайтарып беришпей койгонун да жакындары айтып жүрүшөт. Урмат Барктабасов молдолор аркылуу соодалашып кутулду. Чындыгында, анын кылган кылмышы да жок эле, айласы куругунда Урмат Барктабасов өлкөдө  мыйзам үстөмдүгү жоктугунан, мүлкүн доолагандан тартынып, кутулганына сүйүнүп, тынч оокатын кылууда. Орусча айтканда, мына ушундай “беспределден” кийин бийликке ишенсе болобу?
 
Чындыгында, Н.Түлеевке коюлган статья бардык чиновниктердин башында бар, керек болсо, адам өлтүргөн жана адам өлтүргөн кылмыштарды жашырган генералдар эмне себептен камалбайт? Чаң басып жаткан кылмыш иштерин кайра көтөрүп, козгоп чыкса, эмнеге болбосун? Ө.Бабанов акчасынын күчүнө салып, Италиянын Берлусконисине окшоп  массалык маалымат каражаттарын колго алып, карама-каршы чыккандарын жолун ар түрдүү ыкмалары менен тазалап, акчанын күчү менен Кыргызстандын баарын сатып алмай болду.
Айтор, Кыргызстандын эртеңки тагдыры бүдөмүк бойдон турат.
 
Жаркынай Мурзабаева,
эркин журналист 
«Байларга караганда жардылар кабагым-кашым дебей, жадырап-жайнап, 
шайыр-шаттуу жашашат»
 (Сенека)
 
Сөзүмдүн башын байыркы римдиктердин көрүнүктүү ойчулу, саясий ишмер, император Неронду тарбиялаган устат Луций Анней Сенеканын даанышман кебинен баштагым келип жатат. Анткенимдин жөнү бар, өзүңүздөр баамдап тургандай, сөзүбүз байлар туурасында болмокчу. Анда эмесе, cөзгө конок берели.

Байлык ашып-ташыганы менен анын да азап-тозогу бар. Уйкуну жеген убайымы бар. Таза жол менен келген байлык болсо жарасы жеңил го, ичип-жегени сиңимдүү, жандары тынчырак жашашат дегендей. Канткен менен уурулук жол аркылуу маарыгандардын «көчүктөрү» өтө эле кууш болуп калат.

Ооба, карапайым адам кабагым-кашым дебей, коркпой-үркпөй эле жашоосун кечире берет. Ал эмес "эй, эртеңки күнү эмне жейсиң?" десе, «Кудайдын айтканын көрөбүз да» деген жообун айтып, бурулуп алып басып кетет. Кыргыз калкынын 70-80 пайызы акыркы жыйырма жылда ушундай топуктуулук менен эле жашап келатат. Топук кылбагандар, тойбогондор кимдер? Баягы эле «байлар». Бирок «байлар» деп жалпылап айтканым одонороок болуп калат го дейм, андыктан «коррупционерлер» деп эле айтайынчы. Мына, накта «байлыгы» башынан ашып-ташыган «танкалардын» армиясы так ушулар.

Кантип, кандай жол менен булар мындай эсепсиз байлыка ээ болуп алышкан? Асмандан жаадыбы буларга байлык? Жок. Булар кадимки эле уурулар. А ууру кылган адамды, бирөөнүн чөнтөгүнө, элдин ырыскысына, калктын, мамлекеттин капчыгына кол салгандарды илгери Кытайда колунун манжаларын керте чаап, мойнуна каамыт кийгизип салышчы тура. Бул өлүмгө тете жаза болгон.

А бүгүнкү мезгилде деле Кытайда «коррупционерди» аяп, башынан сылап, эркелетип отурбайт. 2005-жылы Орто Азиядан барган журналистердин тобу Кытайдын кылкылдаган шаары Шанхайда болуп, ошол 18 миллион калкты тейлеген Шанхай шаарынын мэри менен жолуккан элек. Ошондогу биздин «коррупция» деген айыкпас илдетке байланышкан сурообузга расмий жооп берүүдөн баш тартып, а бирок кийинирээк атайын түштөнүү учурунда тымызын четин чыгарып айтып берген эле. Ошол мэрден мурункусу шаар курулуш иштеринен анча-мынча тыйын өөнөй койом деп болгон мүлкүнөн ажырап, 25 жылга түрмөгө кесилип кетиптир. Анын азырак жеп, аман калганын айтып, «бактылуу адам» экен деди эле мэр өзү.

Ал жакта кайсы бир өлчөмдөгү суммадан ашык жеп койсо сурак-мурагы жок эле атып саларын баса белгилеп беришкен. Мына, ушуга кандай карайсыздар? Менин жеке пикиримде туптуура кылышат. Карагыла, биздикиндей «жеп-жутаарлары» болсо аларды миңдеп атып турса да, күнөөсү тоодой «коррупционерлерди» айтам, андан кытайлыктардын кылы да кыйшайып койбойт, эзели элинин саны бөксөрүп да кетпейт, а бирок миллиардаган калктын жашоо турмушуна, экономикасына эсепсиз пайда болоору турган иш. Дал ошондой үзүрлүү реформанын аркасы менен акыркы 20-30 жылда улуу Кытай болуп көрбөгөндөй гүлдөп, өнүгүп, өсүп, бүтүн дүйнө жүзүн багып, дүңгүрөтүп жатат.

Эми өз өлкөбүзгө келели. Бакиев мезгилинде Бишкекти «бийлеп» турган Түлеевдин ойдаа бир жылдызы жанган эле. Биягына бапырата парк куруп, тиягынан фонтан аттырып, фонтанды да жөн аттырбай айланасына Манас бабабыздын кас душмандарынын айкелин каз катар тизип, аларды "Ала-Тоо" аянтында сейилдеп, сергип турсун дегендей аракет кылды эле, кашайып Бакиев «атасы» экөөнүн ал максаты иш жүзүнө ашпай калган. А бирок анткен менен анын ошол май-көл, сүт-көл учурдан ченебей пайдаланып, эсепсиз маарыганы эми булайып чыгып, кыңыр иши кырк жыл эмес, төрт жылга жетпей эле билинип калды. Азырынча билингени бир миллион төрт жүз миң доллар экен, элдин эсебинен «ап» деп койгон акчасы. Акчасы жөн эле акча болсо жыргабайт белек, «жапжашыл» акча тура, кытыраган. Анан ошол кытыраган акчалар аны депутат кылды.

«Эч кимдин колу тийгис болуп алдым, эми эртелеп кайра шаардын мэри же премьер боло калсам, андан аркысын көрө жатармын. Биринчи адам болушка бир кадам калат» деп, алакан ушалап турган. Анан эле ачык турган асманды кара булут каптап, Нариман акебиз «нарга» түшүп калбадыбы. Баракелде дебеске арга жок, «акактай таза адамдын аброюна шек келтирип, бул деген накта саясий куугунтук» дешип, кай бири жакаларын уучтап, 37-жылды оозанып да жиберишти. Түлеев өзү түз эле БУУнун эшигин тыкылдатып кирип барып, эл аралык сотторго жетип, «Атамбаевди баш кылып соттотом» деп айтып ийди. Жакындарынын бирөөсү «эшектер, эртең бийлик алмашса - баарыңар тең өлөсүңөр» дегендей ызырынды. Бакиев кайра келип калат дегендей үзүлбөгөн үмүттөрү бар го сыягы.

2007-жылдын март айларында МТРКнын журналисти Кайрат Биримкуловду өз үйүнүн жанынан өлөөрчө сабап кетишти. Жылдын башында «Кыргыз Темир жолу» ишканасындагы ашынган былык иштери боюнча журналисттик изилдөө жүргүзө коюп, анын жыйынтыгын басма сөздөргө жарыялайм деген аракетинен майнап чыкпай, аягы чет өлкөгө чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Январь айында мага келип, толгон чуулуу материалдарын жая салып көрсөтүп, аларды «Агымга» жарыялоону чечкенбиз. Анан эле кечке жуук кайра келип «Байке, кереги жок, чыгарбай эле койолучу, бул чыгып кетсе, соо калбайм, Түлеев түбүмө жеткени калды окшойт» деп, болгон кагаздарын кайра көтөрүп кеткен. Ошону менен жабылуу аяк жабылуу бойдон калып, Кайрат иним октябрда укук коргоочу Качкын Булатов менен атайын келип коштошуп кеткени эсимде. Анын ал учурдагы абалын анча деле аңдаган эмес экем. Кийинчерээк так ошол Кайраттыкындай тагдыр өз башыма түштү. “Башка түшсө, байтал жорго болот” деген чын экен да.

Эл журттун курсагы курулдап, ачкасынан кесээрип, эмне кылаар айласын таппай отурганда Түлеев түз эле жүз миллион доллар иштеп тапканын жарыялап жүргөн. Ошондо ондогон адамдардын оозу ачылып, ошол бойдон жабылбай да калган. Ошол ачылган ооздор эми олигарх Түлеев түрмөгө түшкөндө араң жабылбадыбы. Ошентип ушу тапта жалгыз эле Түлеев эмес, түмөн «жегичтердин» түн уйкусу бузулуп, ашыкча дөөлөттөрү баштарын жарып, айлаларын таппай «аллергия» болуп турган чактары.

Түлеев менен кошо отурган Ак үйдөгү парталаш «ак көйнөкчөндөрдүн» теңинен көбү май калпыган «мансаптуулар». Алардын жоон тобу тээ тиги токсонунчу жылдан баштап эле элди тоногондор, эң кызыгы бийликтин эки чылбыр, бир тизгини жалаң гана ошо тоногонго көнгөндөр, жалаң ошол тойбогондордун колунан чыкпай турат. Этектерине эрмешип, жакаларына жармашып атышып эки президенттин эсебин табышты. Ал экөөндө болсо ар-намыс, уят-сыйыт дегендин жыты да калбаптыр. Жылтырагыча тоюп, семирип алышты да «жылт» коюп кете беришти. Качып барып алышып, капкайдагы жомок менен элдин башын айлантып, акыл-насаат үйрөтүп турушат, анда-санда.

Экөөнүн тарбия-таалимине сугарылып бүткөн, жөө тумандай «жөкөрлөрү» саткын кожоюндарга каалагандай, катыра кызмат кылып беришти. Жаман эмес, ошонун үзүрүн эмдигиче көрүп жатышат. Колу буттарын кайрып, кармап келип, аларды элден кечирим суратып туруп, катыра жазасын берчүүлөрдүн ана башында так ушул эки «кит жегич» турат. Чартаңдаган «чабактары» мындан көп.

Кандай айырмасы бар, китпи, битби, чабакпы баарынын тең эл алдында жооп бере турган учуру келди, бири да калбай. Алардын баарын санасаң санактан адашасың. Эң кызыгы азыр санатпай-этпей эле, эл журт алардын ар бирин аттын кашкасындай тааныйт жана жатка билет.

Эми ошол Акаев менен Бакиев бийлигинин тушунда майын чыгарып «иштеп», мансапка оңбогондой маарыгандардын баарын «кустуруп», акыйкаттык менен дыкат текшерип, күнөөлөрүн аныктап, күнөөсү жок болсо актап, тактап, таразалоо зарылчылыгы турат.

Андан дагы булардын кимисине болбосун ооз ачып эле койсо болду, «опулдап», коргоп чыккандардын армиясын кадимкидей эле «компанияга» айлантып, таптакыр эле кесип кылып алышты десеңер. Бир чети аларды күнөөлөш да чекилик болуп калчуудай. Себеби аларды көкүтүп, калканыч кыла койгон ошол эле байлыгы башынан ашып-ташкан «байкуштар» болуп жатпайбы. Дароо «байкуш» боло калышат.

Канткен менен эл деле түшүндү көрүнөт. Тууганы ак болсо, таза болсо жакындарынын туруп бериши керек го. Аларды алиги «жегич» тууганы жеткизе камсыздап келген да убагында, аны актайм деп чыккан тууганы -  акесинин тапканы кайдан, кандай жол менен келгенин билип коюптурбу? Азыр эми арам акчаларды алып жүрүшкөнүн аз да болсо аңдап жаткандыр.

Туура түшүнсөңүздөр экен, акыры эл катары, эгемен өлкө катары жакшы турмушта, эркин, бакубат жашагыбыз келсе мындай долулукту таштайлы, бул жарабайт. Эртеңкини, бала-чакаңардын, небере-чөбөрөнүн келечегин да ойлоп дегендей. Байлыкты ак иштеп, таман акы, маңдай тери менен тапкандар деле бар го, бирок андайлар өтө аз жана саналуу болуп жатпайбы. А “сизиң” менен “бизиңдин” ырыскыбыздан өөнөп, каалаганындай уурдап, миңдеп эмес, миллиондоп жеп атса деле алардын таламын талашып, коргой берген кайсы акылга сыйсын?

Коргой турган адамды, жөн эле жерден кордук көрүп атса акыйкаттык үчүн андайларды жактап чыгуунун жүйөсү бар десек жарашар. Колдоого муктаж болуп турган азыр президент Атамбаев. Колуңардан келсе анын ушул коррупцияга каршы жасаган чечкиндүү кадамдарын кош колуңар менен колдоп, жардам берсеңер жарашаар беле?

Кандай гана реформа, өзгөрүү, жаңы башталыш болбосун - элинин, журтунун колдоосу жок болсо кайдагы жылыш да, кайдагы өсүш? Өйдөлөгөн, өскөн өзүбүзгө керек го акыры. А силер коргоп, кокуйлап аткан коррупционерлердин басып койгон байлыктары керек болсо төрт-беш муунуна жетет. Андан силерге эмне пайда?
                
Асыран АЙДАРАЛИЕВ
Эркин журналист, публицист.
Финляндия. 10.07.2012.
Бишкек, "Саясат.kg". “Канадалык «Кумтор Оперейтинг Компаниясы» менен Бабанов башында турган өкмөт республиканы чөгөлөтүп  жатат”,- редакциянын дарегине келген “Акыйкат» элдик кыймылынын билдирүүсү мына ушундайча башталат. Төмөндө бул кайрылууну кыскартуу менен окурмандын назарына бурабыз: 
 
Кыргыз элинин кен байлыгы, жеринин сулуулугу, мөңгүлөрүбүздүн дарылык касиети, абанын тазалыгы Жараткандын элибиздин энчисине тартуулаган чоң сыймыгы. Дүйнөлүк цивилизациянын туу чокусун чагылдырып, 2200 жылдык карт тарыхка ээ «Манас» эпопеясы дүйнө элин таң калтырган. Ошентсе да, бүгүнкү күндө каада-салтыбыз, акылмандыгыбыз, алысты көрө билген даанышмандыгыбыз бара-бара жоголуп, кошуна мамлекеттердин көрө албастыгы күчөп, элибизге туш-туштан урулган сокку уланууда. Азыркы бийликтин башында турган, элди, мекенди коргоо милдетин алган журт башчыларын учурдагы Кыргызстан элинин тынч жашап, гүлдөп, өнүгүп, өсүшү кызыктырган жок. Мамлекеттин кыйынчылык мезгилди башынан өткөрүп жашап жаткандыгына биздин падышабыз А.Атамбаев, премьер-министр Ө.Бабанов, спикер А.Жээнбековдордун эл ишенимине татыбай жаткандыгынан десек жаңылыштык эмес.
 
Ошол эле 2010-жылдын апрель-июнь окуяларында эр-азаматтарыбыз ушундай калыстыгы жок мамлекет башчыларынын кылган кылыктарына каршылык көрсөтүп, жан беришти. Мамлекеттин өнүгүп-өсүүсүн эңсеп курман болгондордун аракеттерине жана ошондогу каргашалуу окуяларга бийлик тараптан эч кандай саясый жана укуктук баа берилбегендиги маалым. Бийликке келгенде УӨ мүчөлөрү көз жаш тамызып, “калыс, адилет чечим чыгарабыз, элибизге акыйкаттык алып келебиз”,- деп ант беришкени менен азыркы бийликтин иши тескерисине айланды. Кимиси бийликке келбесин, өз көмөчүнө күл тартып, элдин байлыгын элге бербестен, президент, премьер-министр, спикер жана бүтүндөй министрлер кабинети, депутаттар акчага сатылып, өзүм билемдиктерин жасап келишет. Тунгуч экс-президент Акаевтин учурунда Канаданын жеке менчик компаниясы менен мыйзамсыз келишимдер түзүлүп, али күнчө чуусу чубактын кунундай чубалып келе жатат. Мурдагы президент Бакиев Кумтор алтын кени боюнча маселени чечмек тургай, барымтага коюлуп, чет өлкөлүк банктардан  миллиондогон жашыл акчалар алынып, анын ордуна завод курулду деген жасалма отчеттор берилип, сол чөнтөктөргө түшүп кетип турган. Маалым болгондой, 15-20 жыл аралыгында Кыргызстанга өндүрүлгөн алтындын 10 пайызы да тийбептир. Бул дагы чет өлкөлүк банктардын биринде жаткандыгы тууралуу маалымат бар. Канадалык шылуун «бизнесмендер» менен жең ичинен суйлөшүп алган биздин бийлик башындагылар азыркы тапта дагы өздөрүнүн чөнтөгүн гана ойлошуп жаткан кези.
 
Ал эми “Кумтөрдүн” ишмердүүлүгү  Ысык-Көл облусунун жана Нарын дарыясынын экологиялык чөйрөсүнө орду толгус зыян келтире тургандыгы да белгилүү болуп туру. Баса, азыркы учурда “Кумтөрдө”  Канададан келген жумушчулар менен кыргызстандык жумушчулардын айлык акыларын салыштырып болбойт. Биздин сунушубуз буга чейин ишкана тарабынан болуп келген бардык залакалар эске алынып, Канаданын жеке менчик делген компаниясы менен түзүлгөн мыйзамсыз келишимдери жокко чыгарылууга тийиш. Кыргыз эли өзүнүн алтынын чоочун колдорго бербеши керек. Ал эми президент А.Атамбаев бул туурасында эч кандай чечкиндүү ой айта албаганы өкүнүчтүү. Премьер-министр Бабанов болсо, канчалык дэңгээлде бул ишке калыс карай тургандыгы күмөн. С.Жапаров башында турган комиссиянын чечимин колдобогон жарандар кыргыз элине  душмандык кылгандар. Дээрлик 9 жылдан бери талыкпай изилдеп, жеке керт башын сайып “Кумтөр” маселесин көтөрүп чыккан чыгаан депутат Садыр Жапаровго баракелде.
 
Кыргыз эли даанышман, акыйкатчыл эл экенин дагы бир ирет далилдеши керек. Жер байлыгы элдики болушу керек. Азыркы өкмөт башчысы баш болгон бийлик башындагылар тазаланып, кыргыз элин мыкты, таза иштеген жигиттер башкарышы керек. Кыйын кырдаалдан чыгарып, жардам кылууга эл даяр. Мамлекеттин гүлдөп өнүккөн өлкөгө айландырууга кен байлыктарыбыз жетиштүү. Адилеттик менен чындыктын орношуна убакыт бышып жетилди.         
  
Урматтуу калайык калк, өз элибизди сыйлап, бири-бирибизге жөлөк болуп, ачка болсок, жарым нанын берген сыйлуу, Кудай сүйгөн эл экенибизди унутпай, ынтымактуу болушка милдеттүүбүз. Бөлүнбөйлү кыргыз элим, «бөлүнүп калды кыргыз деп, бөтөн элге кеп кетет» деп «Манаста» айтылгандай биримдикте бололу.
 
Бийлик башындагы коррупционерлер менен соодалашууга барып, айрым ичи бузуку атуулдарыбыз добушун жашыл акчаларга сатышып, элдин келечегине балта чапканын эл көрүп турат. Өкмөт башчысы Ө.Бабановго ишеним көрсөтпөө демилгесин көтөрүп чыккан «Ата-Мекен» фракциясынын лидери Ө.Текебаевдин эки күн ичинде өз оюн өзгөртүүсү анын жең ичинен жасаган саясий шоу болгондугун эл түшүнүп калды. Ал эми анын партиялашы Ш.Айтматованын агасы Санжар Айтматовтун бул ишке аралашуусу бар экенине карабай, өзүнүн позициясын элдин кызыкчылыгына багыттап добуш бериши анын депутаттык жана инсандык тазалыгын тастыктап турат.
 
“Акыйкат” кыймылы парламентик шайлоодо эл ишенимине ээ болуп,  депутаттык мандат алышкан төмөндөгү депутаттарды өз элине чыккынчылык кылды деп эсептейт:
 
Каршы добуш бергендер:
1. Абдыкеримов Ш.Ш.
2. Иманкожоева Э.Б.           
3. Алымбеков З.М.
4. Исаев Ж.К.
5. Арипов Н.Т.
6. Исаев К.К.
7. Бекбоев З.И.                               
8. Исаков Э.Б.
9. Бекешев Д.Д.                                           
10. Кадыралиева Ы.К.
11. Бекматов А.Г.                                            
12. Кадыров Б.С.
13. Гусаров И.К.                                               
14. Карамушкина И.Ю.
15. Домшенко О.Л.                                           
16. Кочкарова Э.А.
17. Досалиев А.А.                                             
18. Мадеминов М.Г.
19.  Дыйканбаев К.С.                                         
20. Маматов А.
21.  Жамгырчиева Г.О.                                      
22. Маматов Б.А.
23.  Жоошбеков З.С.                                          
24. Ниязалиева Д.А.
25.  Жээнбеков Р.Б.                                            
26. Нышанов С.К.
27.  Зулпукаров Т.З.                                           
28. Обдунов Э.А.
29.  Измалкова А.Н.                                          
30. Омурбеков К.К.
31.  Иманалиев К.К.
32. Орозбаев М.О.
33. Осмоналиев К.О.                                 
34. Султанбекова Ч.А.
35. Осмонов М.К.                                    
36. Султанов А.Ш
37. Режевалиев А.М.                                   
38. Туманов Т.Т
39. Сакебаев Э.А.
40. Турсунбеков Ч.А.
41. Салимов Т.А.                                         
42. Узакбаев Т.М.
43. Салымбеков М.М.                                 
44. Шин Р.
45. Скрипкина Г.А.                                      
46. Эрматов Э.
 
Кайдыгер карап, добуш бербегендер:
1. Абдрахманов О.
2. Коркмазов Х.З
3. Акназарова Р.К.                                     
4. Кулов Ф.Ш.
5. Алимбеков Н.К.                                       
6. Кутушев А.О.
7. Алымбеков Э.Дж.                                   
8. Маматалиев А.М.
9. Аманбаева У.А.                                        
10. Мамытов Т.Б.
11. Артыков А.А.                                            
12. Никитенко Н.В.
13. Баатырбеков А.Б.                                        
14. Пирматов И.А.
15. Балтабаев Т.                                               
16. Сабиров М.Э.
17. Бокоев К.С.                                                 
18. Садырбаева Г.
19. Джумалиева Э.Б.                                        
20. Сапарбаев Ж.Р.
21. Жетигенов Б.Дж.                                        
22. Сасыкбаева А.А.
23. Жээнбеков А.Ш.                                         
24. Сулайманов А.Т.
25. Иманалиева Э.С.                                         
26. Текебаев О.Ч.
27.  Калматов А.Б.
 
А.Анарбаев,
“Акыйкат” элдик революциясы кыймылынын төрагасы
(Кайрылууга кыймылдын 20 активисти кол койгон)

 

 
 
Бүгүнкү күндө Бабановду апендинин эшегиндей мактаган басма сөз катчысы С.Каназаровдон башкалардын баары эле кетсе экен деп турушат. Анткени өкмөттү ушунчасында коомубуздагы сокур ичегидей кесип ыргытпаса, анда кышында кара башыл адамдар эле эмес, төрт түлүк малыбыз да жутка кабылып, караңгыда Бабановдун “тангосун” бийлеп калышыбыз мүмкүн.